Khả năng Chính phủ Việt Nam (CPVN) áp đặt quản lý giá cả trên một danh mục lớn các mặt hàng bất kể nguồn sản xuất là doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tư nhân (DNTN) hay doanh nghiệp có vốn nước ngoài (DNVNN) đang khiến nhiều người lo ngại. Thí dụ, Phòng thương mại Âu châu ở Việt Nam (EuroCham) đã 2 lần gửi thư lên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng bày tỏ sự lo ngại đặc biệt đối với dự thảo mới về quản lý giá cả mà bộ Thương mại đang xây dựng.
Tờ Wall Street Journal hồi cuối tháng 12 vừa rồi đã đăng bài của James Hookway, lập luận rằng tăng cường quản lý giá cả là bước đi có tính toán của CPVN nhằm kiềm chế lạm phát. Tuy nhiên, James Hookway cho rằng đây là một bước thụt lùi nghiêm trọng, đánh dấu sự nổi lên của các thế lực bảo thủ trong bộ máy Đảng – Nhà nước trước sự mờ nhạt dần đi của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng – người được James Hookway mô tả là có đầu óc cải cách. Theo James, cùng với việc thiết chặt quản lý xã hội như khống chế blogs, bỏ tù bất đồng chính kiến, và cấm phản biện, việc tăng cường quản lý giá cho thấy quá trình cải cách ở VN đang bị đẩy lùi.
Vậy quản lý giá cả là gì? Và ảnh hưởng của nó như thế nào đối với nền kinh tế?
Quản lý giá cả (price control) thường được hiểu là việc nhà nước đặt ra một số ràng buộc đối với doanh nghiệp trong việc xác định mức giá bán hàng hóa. Ở mức cực đoan nhất, nhà nước ấn định mức giá thay cho doanh nghiệp (thí dụ như giá cả hàng hóa thời bao cấp). Ở mức độ linh hoạt hơn, nhà nước có thể xác định mức giá trần (thí dụ giá trần của vé máy bay ở VN do Bộ Tài chính xác định) hoặc ấn định mức lợi tức cao nhất mà doanh nghiệp được phép có (margin control). Ở hình thức thứ 3 này, nhà nước dựa vào báo cáo của doanh nghiệp về chi phí sản xuất để xác định mức “giá thành”. Từ đó, nhà nước đặt điều kiện cho doanh nghiệp không được tính giá cao hơn mức giá thành cộng với một tỉ lệ lợi tức hợp pháp.
Nhìn chung, quản lý giá cả làm cho các quy luật kinh tế bị biến dạng. Doanh nghiệp có ít động cơ để cung ứng, vì thế có thể gây khan hiếm trên thị trường. Mặt khác, nó cũng làm méo mó việc phân bổ nguồn lực kinh tế nói chung. Thời bao cấp ở Việt Nam đã cho thấy sức tàn phá nghiêm trọng của biện pháp kiểm soát giá cả ngặt nghèo.
Từ khi mở cửa tới nay, kinh tế Việt Nam đã từng bước được cải cách theo hướng tự do hóa. Một trong những thành phần quan trọng nhất của định hướng thị trường là bãi bỏ kiểm soát giá cả – theo đó nhà nước để mặc các doanh nghiệp tự hạch toán kinh doanh.
Có lẽ vì thế mà Wall Street Journal – một tờ báo thi thoảng vẫn bị chế giễu là ngả theo trường phái kinh tế thị trường tự do một cách quá đáng tới mức ngốc ngếch – đã dựa vào việc đẩy mạnh kiểm soát giá như là một bằng chứng cho rằng các thế lực bảo thủ ở VN đang đảo ngược quá trình cải cách.
Thế nhưng đúng như tờ Wall Street Journal bình luận, kiểm soát giá cả ở VN nên được hiểu trong bối cảnh sức ép lạm phát quá lớn từ vài năm trở lại đây. Đứng trước nguy cơ bất ổn nghiêm trọng về xã hội do lạm phát gây ra, CPVN đã tìm mọi cách để ghìm cương con ngựa này. Đầu tiên là siết chặt quản lý kinh doanh tín dụng của ngân hàng (thí dụ như nâng mức dự trữ bắt buộc, đặt ra hạn mức tăng trưởng tín dụng hàng năm) và nâng lãi suất cơ bản. Bước tiếp theo mà CPVN đã thực hiện là trợ cấp cho một số mặt hàng như xăng dầu để giữ giá trong nước ổn định (trong khi giá xăng dầu quốc tế tăng đột biến).
Từ cuối năm 2008, Bộ Tài chính (BTC) đã đi xa hơn nữa bằng cách xây dựng một danh mục 15 mặt hàng thuộc diện phải quản lý giá. Theo thông tư số 104 của BTC, danh mục 15 mặt hàng này bao gồm xăng dầu, xi măng và thép xây dựng, khí hóa lỏng, phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, muối, sữa, đường ăn, thóc lúa, gạo tẻ thường, thuốc y tế cho người, cước vận chuyển, thức ăn chăn nuôi gia súc, và các mặt hàng do UBND cấp tỉnh quy định. Các doanh nghiệp thuộc diện bị quản lý giá là các DNNN và DN có vốn đầu tư nước ngoài trong đó nhà nước nắm đa số cổ phiếu (trên 50%).
Không có ai phàn nàn gì về việc nhà nước bù lỗ để giữ giá xăng dầu, hoặc áp đặt quản lý giá đối với các DNNN. Việc áp đặt các quy định hành chính đối với hoạt động của DNNN vốn được coi là bình thường.
Thế nhưng rõ ràng là hiệu quả của thông tư vừa kể không đi đến đâu. Với các thị trường mà khu vực tư nhân và nước ngoài thống trị như trường hợp thị trường sữa nhập khẩu thì việc quản lý giá của các DNNN tham gia các thị trường này rõ ràng không có tác dụng gì tới mức giá cả trên thị trường. Chính vì thế BTC mới có tham vọng sửa đổi thông tư này để đưa các DNTN và DNVNN vào diện bị quản lý. Việc này đương nhiên làm khối DNTN và DNVNN không vui. Phản ứng của EuroCham là một thí dụ.
Khi đưa ra đề xuất mới này, có vẻ như cơ sở mà BTC dựa vào là (1) các thị trường thiết yếu này không thực sự cạnh tranh (competitive), và (2) có dấu hiệu cho thấy trong nhiều trường hợp các doanh nghiệp đã thao túng giá. Thí dụ khi chi phí nhập khẩu thành phẩm không tăng, nhưng các doanh nghiệp vẫn đồng loạt tăng giá sữa bột bán ở VN.
Trái lại, những tổ chức như EuroCham thì lại lập luận rằng các thị trường (mà VN muốn áp đặt quản lý giá) thực ra là các thị trường hết sức cạnh tranh. Trên một thị trường có sức ép cạnh tranh lớn, doanh nghiệp không thể tùy tiện nâng giá bán. Nói cách khác, chuyện thao túng giá là không khả thi. Trong một môi trường như vậy, không nên kiểm soát giá.
Điều mà EuroCham không nói đến là ngay cả khi thị trường không thực sự cạnh tranh (not competitive), hoặc khi có dấu hiệu cho thấy trong nhiều trường hợp các doanh nghiệp đã thao túng giá thì NN cũng không thể “chữa” bằng cách quản lý giá. Thay vào đó, NN cần phải ráo riết áp dụng Luật Cạnh tranh, thường xuyên điều tra các họat động cấu kết giữa các doanh nghiệp nói riêng, và cạnh tranh không lành mạnh nói chung để bảo đảm mức giá cả phản ánh thực chất sức ép cạnh tranh trên thị trường.
Áp dụng quản lý giá ồ ạt trên hàng lọat thị trường sẽ làm bộ máy hành chính của BTC phải phình to để có đủ khả năng quản lý giá cả trên diện rộng, và các doanh nghiệp phải làm thêm công việc thường xuyên báo cáo cấu trúc chi phí và giá cả. Điều này gây tổn phí nguồn lực cho cả hai bên. Thêm vào đó, quản lý giá bằng giá trần sẽ quá hà khắc và có thể gây ra tình trạng khan hiếm giả tạo, trong khi quản lý giá bằng giá thành thì lại thường không có tác dụng hạ thấp giá bán. Trong trường hợp quản lý thông qua giá thành, các doanh nghiệp luôn “thông minh” hơn NN trong việc làm phình to giá thành, và qua đó, đẩy giá bán lên cao.
Tóm lại, có thể hiểu được là trong điều kiện phải chống lạm phát bằng mọi giá, CPVN đã phải cầu cứu tới các biện pháp hành chính “nặng tay” như quản lý giá. Điều này có vẻ như là một dấu hiệu của sự bế tắc hay tuyệt vọng về chính sách hơn là một nỗ lực với chủ đích là nhằm đẩy lùi cải cách. James Hookway của Wall Street Journal có vẻ như đã phiến diện khi coi đây là một tín hiệu của phe bảo thủ đang thắng thế.
Về chuyện quản lý giá nên hay không, câu trả lời là không. Tuy nhiên, NN cũng không nên tin tưởng vào các tổ chức lobbyists như EuroCham khi họ tuyên bố rằng các thị trường ở VN đã rất cạnh tranh và NN không cần phải can thiệp. Theo tôi, nhà nước rất cần và thường xuyên phải can thiệp, nhưng không phải bằng cách quản lý giá, mà bằng cách sử dụng Luật về cạnh tranh để chống lại các hành vi cấu kết và thao túng giá cả trên thị trường.
Published: November 10 2009 21:03 | Last updated: November 10 2009 21:03
“A crisis is a strange way to celebrate an anniversary.” This is the wry judgment of Erik Berglöf, chief economist of the European Bank for Reconstruction and Development.* Yet a crisis is what we see in countries that began the march from communism two decades ago. So, has capitalism failed, as communism did? In a word, “no”. Some transition countries are in crisis; transition is not. The same judgment applies elsewhere: capitalist countries are in crisis; capitalism itself is not. But reform is necessary. The great virtue of liberal democracies and market economies is their ability to reform and adapt. They have shown these qualities before. They must do so once again.
For those born, like me, shortly after the second world war, the cold war was the defining intellectual and political struggle of our lifetimes. With the collapse of communism ended a catastrophic epoch of millenarian politics and the delusion of a rationally planned economy. The freedom offered by democracy and the prosperity supplied by markets won. The fact that communism expired not with a bang, but with a whimper, we owe largely to Mikhail Gorbachev.
Yet 2009 is a sobering year from which to look back. A year ago, capitalism careered over a cliff. With vast effort, states have put it back on the road. According to Piergiorgio Alessandri and Andrew Haldane of the Bank of England, in a superb new paper**, the total gross value of interventions on behalf of banks has been $14,000bn (€9,400bn, £8,400bn). This is state capitalism.
What then does the crisis mean for the countries that exited from socialism two decades ago? What, too, does it mean for the world?
For the former, it has meant big falls in output. According to the EBRD, the fall in the gross domestic product of transition countries will average 6.2 per cent in 2009. Declines vary widely: from 18.4 per cent in Lithuania, 16.0 per cent in Latvia, 14.0 per cent in Ukraine and 13.2 per cent in Estonia – depression numbers – to 7.8 per cent in Slovenia, 6.5 per cent in Hungary, 6.0 per cent in Slovakia and 4.3 per cent in the Czech Republic. Poland’s economy is forecast to grow this year, by 1.3 per cent. In general, notes the EBRD, “the size of the output declines correlates with pre-crisis credit booms and external indebtedness”. The bursting of bubbles hurts.
These collapses are real and worrying. But they need to be put in context. First, many countries in transition experienced big increases in output after the initial and largely inevitable post-Soviet collapse (see charts). Poland was the star. In general, the successful countries were those that reformed most seriously. Second, surprisingly perhaps, transition countries have made few reversals of reforms. As the EBRD report notes, “government changes since early 2008 have either led to no change with respect to the reform stance, or indeed favoured pro-reform parties”. This is quite consistent with what is happening in the emerging world, more broadly. The absence of a credible alternative economic model is evident. Populist adventurism also seems unattractive.
As recovery begins to gather force across the world economy, the great legacies of the collapse of the Soviet empire – the integration of much of Europe and the concomitant spread of freedom to Russia’s borders, if not beyond – remain intact.
Yet the crisis brings important lessons. The philosopher Karl Popper laid down the right approach. He distinguished the “piecemeal social engineering” intended to ameliorate specific ills from the “utopian social engineering” intended to transform society in its entirety – an aim that, in practice, “has led only to the use of violence in place of reason”.
The reformer must identify the cause of the malady before attempting treatment. In the case of this crisis, the failure lies not so much with the market system as a whole, but with defects in the world’s financial and monetary systems. Some of these failings are inescapable. The future is inherently uncertain. Big mistakes will be made. Where prevailing paradigms lead to risk-taking on an excessive scale, corrections are likely to be brutal. Where risk-taking involves large-scale leveraging of the balance sheets of the financial sector, corrections are likely to mean a collapse in both intermediation and the economy. Should collapse not be prevented, the consequences may, history tells us, be dramatic.
Happily, governments and central banks have learnt the lessons of the 1930s and decided, rightly, to prevent collapses of either the financial system or the economy. That is precisely the right kind of “piecemeal social engineering”. Similarly, big efforts have been made to rescue the crisis-hit countries of central and eastern Europe. Thus, support from the International Monetary Fund and the European Union has been between 4 and 6 per cent of GDP (or more) for the four eastern European countries that have accepted IMF programmes.
A similar pragmatism must now be shown in completing the escape from the crisis. That will require substantial rebalancing of global demand. It will also require further reforms. For transition countries, a reversal of financial integration is likely to be costly and unnecessary. The principal goals of reform must, instead, be to make the economy less vulnerable to shocks and to curb excessive credit growth in future.
Similarly, at a global level, radical reforms must be made in the financial and monetary systems. To put it bluntly, the banking system has been gaming the taxpayer on an intolerable scale. This must end, in one of two ways: the sector must be made subject to the market or become a heavily regulated ward of the state. Again, the curbing of huge credit bubbles must be an integral element in the formation of regulatory and monetary policies. Finally, the dependence of the global monetary system on the currency of an over-indebted superpower is neither desirable nor sustainable.
Anniversaries are a good time for taking stock. The collapse of Soviet communism was a glorious moment. It remains so, despite mistakes and disappointments along the way. But today’s crisis tells us of the failings of a euphoric capitalism. Capitalism will not now perish, as communism did. But the signal ability of liberal democracy is to learn and adapt. We learnt from the 1930s. We must now learn the lessons of the 2000s.
The recession in the US is over. Official confirmation came with the news that its gross domestic product grew at an annual rate of 3.5 per cent in the third quarter – slightly better than positive forecasts.
Stocks rallied, while the dollar sold off. The numbers were a good enough reason to halt the recent return of risk aversion. In the short term, the key to whether risk appetite can return, will depend on the data that is due next week, and crucially US employment.
This is clear from a look at how the rebound in GDP was achieved. Household disposable incomes actually fell during the quarter, by 3.4 per cent, but consumer spending rose, also by 3.4 per cent. This is not a pattern that can be sustained for long, and it is inconsistent with the need for US families to pay down their debts.
Consumption rose largely because of a huge increase in expenditure on durable items, led by motor cars. Government subsidies through the “cash for clunkers” programme, removed before the quarter had ended, largely explain this.
Meanwhile, tax credits for homebuyers, which helped revive activity in the housing market, are due to be withdrawn later this year. The question now is whether higher consumption can be sustained without government support.
The hope is that the rebound in activity will help consumers to feel more confident. But the Conference Board’s surveys of consumer confidence, and the growing dissatisfaction with the economy reflected in political opinion polls, show it has not yet had that effect.
The likely reason for this is unemployment, which keeps rising and saps the confidence of all touched by it. Thursday’s new data on initial claims for unemployment insurance confirmed that the rate of the rise in joblessness has slowed significantly – but the jobless rolls are still rising faster than at any time this decade, before the financial crisis took hold.
This explains why consumers are not feeling better, even though the recession is over.
Shock figures showing that Britain is still struggling through recession sent the pound plunging and threw fresh doubt over Alistair Darling’s plans to cut the national debt.
The City and Downing Street were stunned as output data revealed that the economy shrank by 0.4 per cent between July and September — an unprecedented sixth consecutive quarter of decline.
The figures dashed predictions that Britain was emerging from recession and dealt a blow to Gordon Brown’s hopes of an economic recovery taking root before the election. The pound, which had been trading at €1.111 and $1.6693, collapsed against the currencies to €1.087 and $1.6323.
Economists had predicted that output was growing by 0.2 per cent.
Chris Williamson, chief economist at Markit, which conducts surveys on the state of the economy, said that yesterday’s figures were wrong and could lead to “disastrous policy mistakes”.
Output has dropped 5.9 per cent since the recession began in the second quarter of last year. In the 1980s output fell by 6 per cent.
The lingering slump comes despite record low interest rates, extra government spending and a £175 billion boost to the money supply through quantitative easing. Last month, Mr Brown had said that Britain was coming out of recession. He told the BBC: “I think you will see figures pretty soon that show the action that Britain has taken yielding effect.”
Retailers used yesterday’s data to call on the Chancellor to keep VAT at 15 per cent to boost the January sales.
The Treasury insisted that the VAT rate would be restored to 17.5 per cent on January 1 as planned. But pressure is likely to intensify over the weeks running up to the Pre-Budget Report.Richard Lambert, the Director-General of the CBI, said that changing the rate of VAT at midnight on December 31 would create practical problems for businesses and that the current rate should be extended.
Sir Stuart Rose, executive chairman of Marks & Spencer, told The Times: “If the Government could delay for one week or two that would make an enormous difference. We have made pleas to the Government already but it doesn’t seem to have made any difference.”
In an interview this week Sir Philip Green, who owns Topshop, said that it was inevitable that VAT would have to rise because of the state of the public finances. “But to do it on January 1 is a ludicrous time. Let’s just be sensible,” he said.
Bonus 1:The video
Bonus 2: The comments - Pay your attention please.
Vietnam’s government bonds fell, pushing the yield on the benchmark five-year note to the highest level in three weeks, on concern accelerating economic growth will stoke inflation. The dong was little changed.
The government is targeting an economic expansion of 6.5% in 2010, Prime Minister Nguyen Tan Dung said at the opening of the National Assembly in Hanoi Tuesday. He forecast gross domestic product will rise 5.2% from a year earlier this quarter, after climbing 4.6% in the first nine months of 2009.
“A higher economic growth rate may spur inflation to pick up next year and it is a worry for bond traders,” said Vu Anh Duc, a dealer at the investment unit of Hanoi-based Vietnam Bank for Industry and Trade, known as VietinBank.
The yield on the five-year bond rose four basis points to 10.11%, the highest since Sept. 29, according to a daily fixing price from banks compiled by Bloomberg. The rate reached this year’s low of 8.46 percent in February. A basis point is 0.01 percentage point.
Vietnamese inflation accelerated last month for the first time in more than a year, the General Statistic Office said on Sept 24. Consumer prices rose 2.4% from a year earlier, after climbing 2 percent the previous month.
The dong traded at 17,854 per dollar as of 4:15 p.m. in Hanoi Tuesday, compared with 17,852 from Monday, according to prices from banks compiled by Bloomberg.
Published: October 8 2009 04:20 | Last updated: October 8 2009 09:16
Australia’s unemployment rate dropped to 5.7 per cent for the month of September in a surprise development that helps the Reserve Bank of Australia’s decision this week to raise interest rates.
The strength of the labour market immediately saw the Australian dollar punch through US$0.90 on Thursday as economists predicted the RBA would push interest rates higher again in November, up from 3.25 per cent this week to 3.5 or possibly 3.75 per cent. The RBA is the first central bank in a G20 nation to lift rates in more than a year.
At 0800 GMT, the Australian dollar reached a 14-month high of US$0.9042, up 1.46 per cent from Wednesday’s close of US$0.8912.
Australia’s unemployment rate was steady at 5.8 per cent for the previous three months but economists had widely expected it to rise to 5.9 or 6 per cent in September.
But for the first time since June 2008, Australia recorded a rise in both part-time and full-time employment, up 5,200 and 35,400 respectively. There was also a small rise in the employment participation rate, adding to signs there was genuine recovery building in the labour market.
Annette Beacher, senior strategist at TD Securities, said she had lowered her peak unemployment rate from 7 to 6.5 per cent.
“It is too early, after one strong number, to claim that the unemployment rate will peak below 6 per cent for this cycle,” she said, adding the latest unemployment number “justifies the pre-emptive move by the RBA [to raise rates] earlier this week.
“This very strong labour report actually pre-empts the recent growth in the leading job vacancy data,” she said. On Monday, an ANZ jobs ads survey showed a 4.4 per cent increase in September.
Anthony Thomson, senior economists at Westpac, the Australian bank, said: “The September labour force data was unequivocally strong and reinforces our forecast for a follow up 25 basis point rate hike in November.”
Nigel Stapledon from the Australian School of Business said it was possible unemployment would peak below 6 per cent.
“From an Australian perspective, the labour market tends to be a lagging indicator and now we are getting improvement. Government forecasts for unemployment rising to 8.5 per cent made in the May budget look faintly absurd.”
Canberra has recently said that unemployment would not reach the 8.5 per cent peak in 2011 as previously forecast but that it could hit 7 per cent in 2010.
Copyright The Financial Times Limited 2009. You may share using our article tools. Please don’t cut articles from FT.com and redistribute by email or post to the web
